కొద్ది వారాలు గడిచాకా ఆ పెద్దాయన్ని మళ్ళీ వాళ్ళింటికి వెళ్ళి కలుసుకున్నాను. ఇహ అక్కడినించీ మా ఇద్దరికీ ఫిలాసఫీ కబుర్లు మాత్రమే నడిచేవి. ఆయన అప్పుడు ఇంకో నవల రాస్తున్నాడు. దాని డ్రాఫ్టులో కొన్ని భాగాలు నాకు చూపించాడు. ఒక చాప్టర్లో మూడు పాత్రల మధ్య సంభాషణ నడుస్తుంది. ఆ పాత్రల పేర్లు కూడా తమాషాగా ఉంటాయి. కొంచం చదివాకా నాకు అర్థమైంది. ముగ్గురు ఫిలాసఫర్లని (వాళ్ళలో అరిస్టాటిల్ ఒకడు, మిగతావాళ్ళు గుర్తు లేరు) ఆ చాప్టర్లో కేరెక్టర్లుగా తీసుకొచ్చి వాళ్ళ చేత సంభాషణ చేయించాడు. వాళ్ళ పేర్లు కూడా ఆ ఫిలాసఫర్ల పేర్లు ధ్వనించేలాగా పెట్టాడు. నేనా చాప్టరు  కొంచం చదివి, ‘ఇది ఫిలాసఫర్ల సంభాషణ కదూ, వీళ్ళు ఫలానావాళ్ళు కదూ’ అంటే, ‘భలే కనిపెట్టేశావే’ అన్నాడు. (నేను చదివిన ముందు నవల్లో కూడా ఒక చాప్టరు అంతర్లీనంగా ఫిలాసఫీకి కేటాయించాడు. అందులో టాక్సీ అంటే కాలం అనీ, కోతి అంటే మరేదో అనీ అర్థం చేసుకోవాలిట. ఆ అంతరార్థాలన్నీ ఆయనే చెప్పాడనుకోండి.) మరొక సంభాషణలో, ‘విట్జెన్ స్టయిన్ తమ్ముడికి ఒక చెయ్యి పోయినా పియానో వాయించడంలో గొప్ప కళాకారుడయ్యాట్ట కదా’ అన్నాను. ‘ఒకే ఒక్క పుస్తకం చదివి చాలా సమాచారం గుర్తు పెట్టుకున్నావే’ అన్నాడాయన.

ఆయన కూడా ఇమ్మాన్యువల్ కాంట్ ని అందరికన్నా ఎక్కువ అభిమానిస్తానని చెప్పాడు. ఆయన ఒకప్పుడు గాఢమైన ఆధ్యాత్మికాభిలాష కలిగిన వ్యక్తి. తన చిన్నతనంలో  పురాతన పాశ్చాత్య ఆధ్యాత్మిక సిద్ధాంతాల్లోనూ, సాధనలోనూ మునిగితేలానని చెప్పాడు. నాకింతవరకు తారసపడ్డ వ్యక్తుల్లో ఎవరి జీవితాల్లోనూ లేని అనేక విచిత్ర సంఘటనలు ఆయన జీవితంలో జరిగాయి. (అవన్నీ బ్లాగులో రాయడం కుదరదనుకోండి). అయినప్పటికీ కారణాలు తెలియదు కానీ, నాకు పరిచయమైన ఆ వయసులో మాత్రం ఆయన పూర్తిగా భౌతికవాది. (అప్పుడు ఆయన వయసు యాభైకి పైబడి ఉండవచ్చు). సైన్సు, హేతువాదం సహాయంతో ‘మూఢ’ విశ్వాసాల్ని ఖండిస్తూ రచనలు చేస్తున్న యోధుడు.

కాంట్, షోపన్ హోవర్ ల సిద్ధాంతాల మీద భారతీయ తత్త్వశాస్త్రాల ప్రభావం గురించి నేను ఆశ్చర్య పడ్డ సంగతి ఆయనతో చెప్పాను. కాంట్ ఫిలాసఫీ గొప్పతనం గురించి నాకు చెప్తూ ఆయన వాత్సల్యంతో, ‘అసలీ ఫిలాసఫీల జోలికి పోవడం అనవసరం’ అని నన్ను హెచ్చరిస్తూ ఉండేవాడు. ఏమనేవాడంటే, ‘మురళీ, మనం తెలుసుకోవాల్సిన సత్యం ఏదో ఉన్నదనీ, స్విచ్ వేస్తే లైటు వెలిగినట్టుగా ఎప్పుడో ఒకప్పుడు హఠాత్తుగా సత్యదర్శనం అవుతుందనీ నేను ఆశ పడేవాణ్ణి. అదంతా భ్రమ. కాంట్ ఫిలాసఫీ తార్కికంగా ఏం నిరూపిస్తోందంటే- ఇంద్రియాతీతమైన సత్యం ఒకటి ఉన్నది, కానీ దాన్ని ఇంద్రియాల సహాయంతో తెలుసుకోవడం ఎన్నటికీ సాధ్యం కాదు అని. కాబట్టి మనమెరుగని సత్యం ఒకటి ఉన్నమాట నిజమే కానీ, దాన్ని ఎప్పటికీ మనం తెలుసుకోలేము. తెలుసుకోవాలని తపన చెందడం వ్యర్థం. “నన్ను నేను తెలుసుకోవాలి” – ఇలాంటి మాటలు చెప్పేవాళ్ళకీ, మనలాగా ఫిలాసఫీ కబుర్లు చెప్పుకునేవాళ్ళకీ నిజంగా ఏం కావాలో తెలుసునా? సైకోథెరపీ!’.

ఈ మాటల్ని బట్టి ఆయన కొంత వరకూ ఒక ‘సినిక్’ అని మీకు అనిపిస్తే అది మీ తప్పు కాదు. ఇంకా ఏమనేవాడంటే, ‘చూడు. ఇంద్రియాలు బాహ్యవస్తువుల్ని ప్రతిబింబించగలవు మాత్రమే. అవి తమను తాము ఎలా తెలుసుకోగలవు? కన్ను తనను తాను చూడగలదా? చెవి తనను తాను వినగలదా? నాలిక తన్ను తాను రుచి చూడగలదా? అలాగే కాన్షస్ నెస్ (ప్రజ్ఞ) కూడా తనను తాను తెలుసుకోవడం అసాధ్యం. కాన్షస్ నెస్ గురించి మాట్లాడేవాళ్ళూ, పరిశోధనలు చేసేవాళ్ళూ, ఉపన్యాసాలిచ్చేవాళ్ళూ పిచ్చివాళ్ళు’ అనేవాడు. అన్నట్టు ఆయన జిడ్డు కృష్ణమూర్తిగారి లెక్చర్లకు కూడా వెళ్ళాట్ట. కానీ వాటివల్ల ఏమీ ప్రభావితుడు కాలేదు.

అంతే కాకుండా ఆయన నాకు ‘జీవిత పరమార్థం – సత్యాన్వేషణ’ మొదలైన వ్యర్థ జిజ్ఞాసలన్నీ వదిలేసుకుని చేతనైనంతమేరకు డబ్బు సంపాదించుకుని సుఖంగా జీవితం గడపడం ఉత్తమమని కూడా ఉపదేశిస్తూ ఉండేవాడు. ఆయన కాంట్ ఫిలాసఫీ గురించి చెప్పిన మాటలు మాత్రం నన్ను బాగానే ఆలోచింపజేసేవి. ఆధ్యాత్మిక చింతనకి పూర్తి విరుద్ధంగా ఒక పజిల్ లాగా అనిపించే  ఆ మాటల్ని బద్దలు కొట్టడానికి నేను సొంతంగా ప్రయత్నిస్తూ ఆలోచించేవాణ్ణి. అదే క్రమంలో అప్పట్లో ‘త్రిపురా రహస్యం’ అనే ఒక అద్వైత గ్రంధాన్ని చదివాను. దాని మీద చాలా బుర్ర బద్దలుగొట్టుకోవాల్సి వచ్చింది. అది చదువుతుంటే కాంట్ ఫిలాసఫీకి విరుగుడు దొరికినట్టనిపించింది. కానీ ఈ ఫిలాసఫీల్తో వచ్చిన చిక్కేమిటంటే, చదువుతున్నంతసేపూ అర్థమైనట్టే ఉంటాయి. పుస్తకం మూసెయ్యగానే బుర్రలో ఏం మిగిలినట్టు అనిపించదు. మళ్ళీ పుస్తకం తీసి చదివితేనే గుర్తు వస్తాయి. పదే పదే మననం చేసుకుంటేగానీ బుర్రలో నిలబడవు.

ఈ విధంగా పాశ్చాత్య తత్త్వశాస్త్రంలోని సిద్ధాంతాల గురించి కొంత తెలుసుకున్నా అవేవీ పెద్దగా నన్ను ప్రభావితం చెయ్యలేకపోయాయి. భౌతికవాదం నాకు అర్థం కాలేదు. ‘దిగిరాను దిగిరాను దివినుండి భువికి’ అనీ, ‘ఏకాన్త విధ్వంసిషు మద్విధానాం, పిండేష్వనాస్థా ఖలు భౌతికేషు’ అనీ అనుకునే నన్ను భూమ్మీద పడేసింది మాత్రం ఒక సైన్సు పుస్తకం. దాని గురించి వచ్చే టపాలో.