కొన్ని రోజుల క్రితం సినిమాల్లోని రొమాంటిక్ సన్నివేశాల గురించి ఒక మిత్రుడితో మాట్లాడుతుంటే ఈ శ్లోకం గుర్తు వచ్చింది.

కిమపి కిమపి మందం మందమాసక్తి యోగాత్

అవిరళిత కపోలం జల్పతో రక్రమేణ

అశిథిల  పరిరంభ వ్యాపృతైకైక దోష్ణో:

అవిదిత గతయామా రాత్రిరేవ వ్యరంసీత్ ||

‘వాళ్ళిద్దరూ సాయంత్రం పూట ఒకళ్ళ చెంపలు ఒకళ్ళకి ఆనించి ఒక క్రమం లేకుండా ప్రేమతో ఏవేవో ఊసులాడుకుంటుండేవారు. అలా మాట్లాడుకుంటూ ఉండగా వాళ్ళిద్దరికీ సమయమే తెలిసేది కాదు. అలా, అలా మాటల్లోనే రాత్రి మొత్తం గడిచిపోయేది’.

భవభూతి రాసిన ‘ఉత్తర రామచరిత్రం’లోనిదీ ప్రసిద్ధమైన శ్లోకం. సీతారాములు తమ వనవాసపు రోజుల్ని గుర్తు చేసుకుంటూ అనుకున్న మాటలు.

సంస్కృత సాహిత్యం పట్ల ఏ కొంచం ఆసక్తి ఉన్నవారికైనా తప్పకుండా భవభూతి రాసిన ఉత్తర రామచరిత్రం గురించి తెలిసే ఉంటుంది. సంస్కృత నాటక సాహిత్యంలోనే దీన్ని అత్యుత్తమమైన నాటకంగా పేర్కొనవచ్చు. (నా అభిప్రాయం ప్రకారం ప్రప్రంచ నాటక సాహిత్యంలోనే ఈ నాటకానికి చాలా గొప్ప స్థానం ఉంటుంది).  ఈ ఒక్క నాటకం వల్లనే భవభూతి కాళిదాసాదుల్ని మించిన కీర్తిని గడించుకున్నాడు. శాశ్వతంగా భారతీయుల హృదయాల్లో నిలిచిపోయాడు.

పై శ్లోకం మీద ప్రేమతో కొంతమంది ఒక కథ కూడా చెప్తారు. మొదట భవభూతి ఈ శ్లోకానికి ఆఖరి పాదంలో ‘రాత్రిరేవం వ్యరంసీత్’ అని రాశాట్ట. అంటే, రాత్రి అంతా ఈ విధంగా గడిచిపోయిందని అర్థం. రాసి, మిత్రుడైన కాళిదాసుకి శ్లోకాన్ని వినిపించాడట. (ఇద్దరూ సమకాలికులు కారు. ఇది వట్టి కట్టుకథ.)

కాళిదాసు విని, ‘రాత్రిరేవం లో అనుస్వారాన్ని తీసెయ్యవయ్యా’ అని సలహా ఇచ్చాట్ట. అంటే అప్పుడు అది ‘రాత్రిరేవ’ అవుతుంది.  మాట్లాడుకుంటూ ఉండగా రాత్రే గడిచిపోయింది అని ఇంకా అందమైన అర్థం వస్తుంది. భలే, అనుకున్నార్ట మిత్రులిద్దరూను.

భవభూతి రాసిన మరికొన్ని శ్లోకాలు వచ్చే టపాల్లో పరిచయం చేస్తాను.

(ఈ సంవత్సరమంతా సంస్కృత సాహిత్యం గురించే బ్లాగుతానేమో – చదువుతున్న, చదవబోతున్న పుస్తకాల ప్రభావంతో.)